Historische Kring Neede

Opgericht 1978

Historie

 

De Historische Kring Neede is in 1978 opgericht als gevolg van een groot ongenoegen dat bij de bevolking van Neede heerste. Kort daarvoor was namelijk een voor het dorp beeldbepalend monument onder de sloophamer terecht gekomen.
Dit pand, het voormalige postkantoor, is het boegbeeld geworden voor aandacht en behoud van de geschiedenis van Neede.

Dit prachtig, karakteristieke pand is in 1978 afgebroken om plaats te maken voor....niets, 
zoals Ben van Dijk in
ons periodiek "OLD- NEE"
(2003-61) in het  artikel 25 jaar HKN in'vlearmoesvloch', opmerkt.
Toen de gemeente het plan opvatte om ook het nabij gelegen oude gemeentehuis, 
het latere busstation van de G.T.W., te slopen om een toegangsmogelijkheid voor de nieuwe wijk Hofmaat te krijgen, bundelt zich de onvrede.

De actiegroep Oud Neede, voorloper van de Historische Kring, 
begint haar strijd het behouden wat het behouden waard is.

HKN ontplooit haar activiteiten voornamelijk gericht op het gebied van de tot 1 januari 2005 bestaande gemeente Neede met haar kernen Lochuizen, Neede, Noordijk en Rietmolen, nu onderdeel van gemeente Berkelland.

 


Onderstaand artikel is in OLD Nee, nummer 61, uitgegeven december 2003, gepubliceerd.
Hierin wordt treffend de geschiedenis, doelstelling, voortgang en voortschrijdend inzicht beschreven.
De onderstaande krantenkoppen begeleidden de geboorte.

 

25 Jaar Historische Kring Neede in 'vlearmoesvloch'

door Ben van Dijk

"Hej't 't al eheurd, ze wilt hier in Nee een historische club opricht'n. Dat zal mie wat woddn. Neede hef toch helemaol geen historie. 
Ze wilt ok nog een blad oetbrengen. Nao 5 joar bunt ze oeteschreevn en bestaot ze neet mear."
"Och, dat mo'j neet zegg'n, in Hoksebarge heb ze ok zo'n club, en den dut 't bes good."

Ik herinner mij nog dit gesprek dat ik in 1978 opving bij boekhandel Hofmeijer. 
Ongetwijfeld zullen er meer van zulke reacties in Neede geweest zijn.
Zoals zo vaak houdt de afbraak van een karakteristiek pand in een plaats de gemoederen bezig 
en feitelijk is dit de aanleiding geweest van de oprichting van de Historische Kring Neede.

 

Afbraak oude gemeentehuis lokt reacties uit

De gemeente Neede vatte in 1978 het plan op om het voormalige gemeentehuis, het latere busstation van de G.T.W., aan de Oudestraat af te breken. 
Het oude postkantoor was immers ook al afgebroken om plaats maken voor... niets. De nieuwe woonwijk Hofmaat moest een goede toegangsweg hebben en daarvoor moest het karakteristieke pandje wijken. Dit plan lokte felle reacties uit en men besloot tot de oprichting van een actiegroep van verontruste inwoners van Neede waaronder Ad van Baal en gemeentelijk voorlichter Arend Heideman, overigens geen Needenaar. Deze actiegroep Oud Neede wilde door middel van actievoeren verdere afbraak van panden voorkomen. Doelstelling was het behouden van datgene wat Neede Neede maakt. Voorkomen van verdere afbraak van oude panden stond boven aan hun agenda en derhalve wenste men zich meer op heden en toekomst te richten dan op het verleden. Door de Stichting Sociaal Kultureel Werk Neede werd in bibliotheek De Meijer een fototentoonstelling georganiseerd 'Neede, klein karakteristiek'. Deze expositie leverde zo veel reacties op dat Anton ter Weeme, Gerrit Hemelman en Jan Krooshof besloten een werkgroep op te richten om voorbereidingen te treffen die zouden leiden tot de oprichting van een historische vereniging. Er kwam een commissie van aanbeveling, waarin zitting hadden de dames T.M. van der Beek-Ament, A.M.J. Stroeven-Oostelbos en de heren J.G. Gakink, H.W. Temmink, J.H. Warfman, J.A.M. Dievelaar, W.M. Stroeven, H.H. Varenhorst, J.F.H. Kalsbeek, A.B.M. van Baal, A.J. Heideman en S. de Graaf.

Anton ter Weeme had door zijn textielverleden goede contacten met bestuursleden van de Historische Kring te Haaksbergen en dit had tot gevolg dat deze vereniging haar medewerking verleende bij het verder uitwerken van de plannen.

Anton ter Weeme eerste voorzitter

Overigens waren er leden van de actiegroep die het betreurden dat de uitwerking van de plannen tot iets geheel anders leidden dan zij bij de oprichting voor ogen hadden gehad, namelijk een strijdbare actiegroep, met het accent op het huidige Neede en minder op de bestudering van de historie van Neede. 
Op 28 november 1978 was het zo ver: de Historische Kring Neede ziet het levenslicht in het gebouw van de V.J.V.(Vormingswerk Jong Volwassenen), ondergebracht in de textielfabriek van Ten Hoopen aan de Rapenburg.

Tijdens de vergadering meldden zich direct 34 leden en het voorlopig bestuur werd gevormd door de leden van de werkgroep aangevuld met Broer Varenhorst en Arend Heideman. Op de eerste ledenvergadering van 15 maart 1979 wordt het voorlopige bestuur het definitieve bestuur. Anton ter Weeme, voorzitter, Broer Varenhorst, secretaris en Gerrit Hemelman, penningmeester vormen het dagelijks bestuur. Arend Heideman en Jan Krooshof completeren het bestuur van de vereniging die inmiddels 44 leden heeft.

 

De eerste Old Nee

Eind november van datzelfde jaar vindt er al de eerste bestuursmutatie plaats. Jan Krooshof en Arend Heideman verlaten het bestuur en maken plaats voor Nannie ten Cate-Muyderman, Johan Gakink, Henk Temmink en Henk Klanderman. De laatsgenoemde vormt in het begin samen met Gerrit Hemelman de redactie. En zo verschijnt er februari 1980 de eerst uitgave van Old Nee.

Een nummer dat zich qua opmaak en redactie mag laten zien, zeker gezien de beperkte financiële mogelijkheden van de jonge vereniging. Dankzij een geste van de drukker is het een zeer verzorgde uitgave. Helaas heeft de vereniging niet lang gebruik kunnen maken van zijn diensten want de drukker ging helaas failliet. De naam van het periodiek vormde voor de redactie geen probleem. Old Nee in navolging van de naam Oald Hoksebarge van het blad van de zustervereniging.

Echte tevredenheid over het eerste verenigingsjaar is er niet. Het bestuur bruist van de plannen, maar moet helaas vaststellen dat de gestelde prioriteiten maar moeilijk te realiseren zijn.

Opmerkelijk is dat men direct na de oprichting al intensieve contacten heeft met de gemeente Neede over de bestemming van Huize De Kamp. Men denkt aan het oprichten van een streekarchivariaat dat dan ondergebracht kan worden in de havezate. Gesprekken over plannen die overigens tot niets leiden. Het streekarchivariaat wordt pas jaren later opgericht en met de bestemming van Huize De Kamp is men nu nog bezig. De bezorgdheid over de restauratie en de bestemming van de enige overgebleven havezate van de voormalige heerlijkheid Borculo leidt overigens in 1982 op initiatief van de heer J.H. van Joolen tot de oprichting van de Stichting Vrienden van Havezathe De Kamp door de Historische Kring Neede.

Geldgebrek en snelle ledengroei

Er zijn echter al wel lezingen georganiseerd, waarbij onder meer Gerrit Hemelman één van de sprekers was. Het jaar daarop, 1980, wordt de eerste excursie gehouden naar de steengroeve in Winterswijk.

Al snel blijkt dat de begincontributie ad. f 12,50 bij lange na niet voldoende is om alle activiteiten en publicaties te verzorgen voor het in relatieve zin geringe aantal leden. Penningmeester Hemelman spreekt daarover zijn zorgen uit en op 10 april 1980 wordt met terugwerkende kracht (hoe is het mogelijk!) per 1 januari 1980 de contributie vastgesteld op f17,50. En dat is ook broodnodig. De geste van de drukker blijkt zoals gezegd van korte duur en er moet dringend een goede typemachine worden aangeschaft. Maar als de nood het hoogst is, dan is .....   Een gift van De Boer Supermarkten te Beilen, met dank aan burgemeester N. Veenvliet, vanwege de opening van haar filiaal aan de Nieuwstraat brengt uitkomst. Later ontvangt de vereniging nog meerdere giften. De Rabobank te Neede, Markerink Bouwmaatschappij B.V., Eiki B.V. en Anton ter Weeme dragen de vereniging een goed hart toe, want bij hun respectievelijke jubilea of verjaardag wordt de Historische Kring Neede ruim bedacht.

Het ledental groeit gestadig en in medio 1980 kan al het honderdste lid worden ingeschreven en wel de heer W. Willemsen aan de Thorbeckestraat. Ook de eerste schenkingen komen binnen. De heer H.W. Saaltink uit Hoorn schenkt de vereniging kopieën van een verpondingscahier uit 1646.

Langzamerhand begint de structuur van de vereniging gestalte te krijgen. Er komen de eerste werkgroepen, later secties geheten. De eerste werkgroep, onder leiding van Broer Varenhorst, bestaat uit leden die meewerken bij het tot stand komen van een woordenboek voor de Achterhoekse en Liemerse dialecten, afgekort tot woordenboek WALD. Dit woordenboek is een initiatief van het eveneens in 1978 in Doetinchem opgerichte Staring Instituut.

Dan volgen de andere werkgroepen: Archeologie, Boerderij- en Veldnamen en Karakteristiek Neede met als contactpersonen respectievelijk de heren Willy Lorenz, Jan Krooshof en Johan Gakink.

Met het verschijnen van het eerste speciale nummer van Old Nee, ‘Warken met wind’ begint een lange reeks van themanummers, zoals deze later genoemd worden. Inmiddels zijn er 24 verschenen en om een eentonige opsomming van alle uitgaven te voorkomen, wil ik volstaan met de vermelding dat er in totaal 2300 pagina’s themanummers zijn verschenen en tel daar nog eens de ruim 2200 pagina’s van Old Nee bij op dan is de uitspraak van de Needenaar aan het begin van het verhaal "Nao vief jaor bunt ze oeteschreevn" wel gelogenstraft.

 

Ook wordt de eerste expositie georganiseerd. In een oude schuur van Henk Temmink aan de Stationsweg wordt er in 1981 oud gereedschap tentoongesteld; vele honderden Needenaren bezoeken de tentoonstelling, maar wat voor de vereniging van groot belang is zijn ook de dertig nieuwe leden die zich aanmelden.

 

Nog steeds geen onderkomen

 

Een groot succes, dat navolging verdient. En regelmatig worden er met veel succes exposities door de vereniging georganiseerd. Een heikel punt bij alle exposities is de geschikte locatie. Dan in het gemeentehuis, dan in de voormalige Spilbroekschool en dan weer in of bij Huize De Kamp. Het gemis aan een eigen ruimte doet zich dan voor het eerst voelen. Want ook de schenkingen nemen toe, niet alleen in aantal maar ook in volume. Op een aanbod van een nog in originele staat verkerende  inventaris van een kruidenierswinkel kan men tot grote spijt niet ingaan. In al die 25 jaar is er ondanks de vele pogingen nog geen enkel zicht op een eigen ruimte.

Eind jaren tachtig van de vorige eeuw dient men zelfs een plan in bij het gemeentebestuur om te komen tot een centrum voor informatie en historie. In dit centrum zouden dan de gemeentelijke voorlichter, de VVV en de Historische Kring Neede kunnen participeren. Geldgebrek en andere inzichten zorgen er voor dat het plan in de prullenbak verdwijnt.

Vanzelfsprekend vinden er de nodige bestuurswisselingen plaats. Om u niet te vermoeien met alle namen zijn in een bijlage alle bestuursleden vermeld met eventuele functies.

Nieuw in het programma van de vereniging zijn de fietstochten. Routes van zo’n kleine dertig kilometer worden uitgezet, waarbij het historisch element de boventoon voert. De routes worden beschreven in geïllustreerde boekjes.

Hetgeen een enkel lid van actiegroep Oud Neede al voorzag, wordt bewaarheid. Want de afbraak van diverse panden kan door een historische vereniging niet voorkomen worden. Wat wel mede door of door de Historische Kring Neede behouden kan worden in al dan niet gemoderniseerde vorm is de voormalige Haarschool aan de Borculoseweg, de Wilhelminastraat en de schoorsteen op het terrein van de textielfabriek van Ter Weeme.

Nu de vereniging steeds meer vaste voet in de Needse gemeenschap krijgt wordt de vereniging ook door de gemeente om advies gevraagd over nieuwe straatnamen. Erg gelukkig blijkt de Kring niet te zijn bij het adviseren. Alleen de namen Hengeler en Gantvoort kunnen de gemeentetoets doorstaan. Historisch besef en persoonlijke opvattingen van raadsleden stroken niet altijd.
Aan het eind van de jaren tachtig groeit het ledenbestand tot over de vierhonderd. Door deze nog steeds doorgaande groei - de vereniging telt nu circa 570 leden - en de daarmee verband houdende hogere inkomsten kan gestadig de kwaliteit van de uitgaven verbeterd worden. Van offset kan worden overgeschakeld naar een echt drukwerk. Drukkerij Hondelink B.V. wordt de huisdrukker. Ook kan gekozen worden voor een duurder soort papier en de themanummers gaan steeds meer op echte boeken lijken.

 

Graven in de gracht bij Huize De Kamp

 

De secties zitten ook niet stil. De sectie archeologie bijvoorbeeld, die in de begin jaren al onderzoek heeft gedaan rond Huize de Kamp krijgt in 1990 de unieke kans om nog meer over de havezate aan de weet te komen. Als er plannen worden gemaakt om de grachten in ere te herstellen is de sectie er als de kippen bij om een verzoek in te dienen om de bodem te onderzoeken. Met de hete adem van de gravers in de nek wordt door een tiental leden de bodem zo goed mogelijk uitgegraven. Een rijke vondst is de oogst. Onder leiding van Gebert Schuitema zijn Greet ten Elshof, Johan Stoltenbarg, Herman Morssink en Albert Meenink jaren bezig om alle scherven te lijmen en de andere vondsten te determineren. Later, in 2001, worden deze vondsten vereeuwigd in het prachtige themanummer ‘Boven water gehaald’ van Gebert Schuitema.

De sectie genealogie, lees Bert Besseler, begint met de publicatie van de burgerlijke stand in Neede in de periode 1811-1892. Aangezien hier extra voor betaald moet worden is de oplage gering.
De sectie Boerderij- en veldnamen ziet eindelijk na negentien jaar werk haar werkzaamheden bekroond door het in 2002 verschenen boek "Boerderij- en veldnamen in Neede". Wim Meerman weet het werk van velen tot een goed einde te brengen in een prachtig boek.

 

Afzonderlijke viering 800 jaar Neede

 

Bij de viering van het 800-jarig bestaan van Neede slaat de vereniging noodgedwongen een eigen weg in. Na al in 1987 een brief aan de gemeente te hebben geschreven en daarna nog een herinnering, blijkt er tot hun verbazing nadien een vergadering te zijn, zonder dat de kring hierbij wordt uitgenodigd. Navraag leert bovendien dat men ook niet op de kring zit te wachten, waarop besloten wordt een eigen herinneringsbijeenkomst in de N.-h. kerk te organiseren met onder meer medewerking van Henk Krosenbrink. Bovendien wordt er een zeer gedegen themanummer Neede 800 uitgegeven, waarin uitgebreid de boerderijen worden behandeld die indertijd op een goederenlijst uit 1188 van Hendrik Graaf van Daal en Heer van Diepenheim voorkwamen, de lijst waarop Neede haar 800-jarig bestaan baseert.

 

Opening eigen bibliotheek in De Meijer

 

Een belangrijke mijlpaal in het bestaan van de vereniging is de opening in 1993 van de eigen bibliotheek. Al bijna vanaf de oprichting worden regelmatig boeken geschonken aan de kring. Bij het overlijden van mede-oprichter en eerste voorzitter Anton ter Weeme in 1992 blijkt dat hij ruim vijfhonderd boeken heeft nagelaten aan de kring met als wens dat deze boeken in een voor iedereen toegankelijke bibliotheek worden ondergebracht. Gevoegd bij de reeds geschonken en de voor eigen rekening aangeschafte boeken omvat de collectie zo’n duizend boeken. De meeste boeken hebben betrekking op de historie van Neede of de Achterhoek. Daarnaast zijn er een aanzienlijk aantal boeken over de geschiedenis van de textielindustrie in onze streek. De wens van Anton ter Weeme kan door medewerking van de Stichting Openbare Bibliotheek in Neede al snel verwezenlijkt worden. In 1993 vindt de collectie om niet onderdak in een ruimte in de bibliotheek. Stichting Vrienden van Havezathe De Kamp stelt de nodige (antieke) boekenkasten beschikbaar.

Overigens is Anton ter Weeme bij zijn afscheid in 1988 als voorzitter benoemd tot erelid. Later worden ook Henk de Reus, Johan Gakink en Gerrit Hemelman tot lid van verdienste benoemd.

 

Alhoewel de vereniging in principe alleen activiteiten voor leden organiseert besluit men in 1995 samen met de Oranjevereniging Neede en de Historische Vereniging Oud-Noordijk een bevrijdingsfietsroute te organiseren. Het wordt een heel spektakel met zo’n zeshonderd deelnemers. De meeste plaatsen waar in oorlogstijd het één en ander heeft afgespeeld worden bezocht. Later vinden er nog enkele activiteiten plaats samen met de zustervereniging in Noordijk; het laatst in 2003 bij de organisatie van een fietstocht in het kader van Open Monumentendag.

In 1997 neemt de redactie bestaande uit Gerrit Hemelman en Henk de Reus bij het uitgeven van Old Nee nummer 50 afscheid. Zij vinden het tijd voor aflossing van de wacht. Hilly Kupper en Margreet van Dijk blijven doorgaan met het corrigeren. Zeventien jaar lang was Gerrit hoofdredacteur terwijl Henk slechts een aantal jaren minder deel uitmaakte van de redactie. Een nieuwe redactie, met als leden Broer Varenhorst, Gerrit Harderwijk, Henk Forkink en schrijver dezes, treedt aan; De eerste uitgave wordt in een nieuw jasje gestoken en het blad krijgt een andere vormgeving.


 

Praten over de bestemming van  De Kamp : een gebed zonder einde

 

Terug kijkend op 25 jaar Historische Kring Neede kan gesteld worden dat er veel historische feiten zijn opgediept. Meer dan menigeen voor mogelijk heeft gehouden. Maar heel veel onderwerpen hebben nog nauwelijks aandacht gekregen. Bijvoorbeeld over de geschiedenis van de Needse textielindustrie, de industrie die bepalend voor Neede was, is niet of nauwelijks gepubliceerd. Een eigen onderkomen, laat staan een heemkunde museum is niet gerealiseerd.

De inbreng van ‘historisch Neede’ bij het zoeken naar een bestemming voor Huize De Kamp is van geen enkele invloed geweest. Ondanks goede plannen, die indertijd door onder andere Erwin Seydel en Eric Groeneveld naar voren zijn gebracht, heeft politiek Neede zich op geen enkele wijze iets gelegen laten liggen aan zowel onze vereniging als de Stichting Vrienden van Huize De Kamp, onverlet het feit dat zij beide wel  gebruik mogen maken van een aantal ruimten in de havezate, althans zolang het mogelijk is. De voornaamste reden dat er niets gebeurt, schijnt het simpele feit dat het gemeentebestuur niet bereid lijkt te zijn in financiële zin in Huize De Kamp te investeren. Maar wat er ook gebeurt, laten onze beleidsbepalers er wel voor zorgen dat Huize De Kamp voor alle Needenaren toegankelijk blijft!

En zo kabbelt het leven van een historische vereniging voort. Bestuursleden komen, bestuursleden gaan. Verenigingsavonden, excursies, fietstochten en exposities worden georganiseerd, Old Nee’s verschijnen, themanummers worden uitgegeven. Ogenschijnlijk lijkt het allemaal geen moeite te kosten. Maar een kijkje achter de schermen laat een beeld zien van ‘wie kunnen we nu vragen, waar gaan we dit jaar naar toe, is dat al geregeld’ en de eeuwige race tegen de klok om op tijd de kopij bij de drukker te krijgen. Maar dit beeld zal bij andere verenigingen niet anders zijn. Weinigen zijn zeer actief om het velen naar de zin te maken. En als er zo nu en dan een klein woord van waardering op klinkt, is alle moeite, inspanning en soms ergernis al snel weer vergeten.

Historische Kring Neede het ga u goed en op naar het vijftig jarig bestaan.

Bronnen:

archief Historische Kring Neede
archief Gerrit Hemelman
gesprekken met:
Johan Gakink
Gerrit Hemelman
Arend Heideman